🚩प्रचितगडाच्या “भययुक्त” छायेत!🚩

भाग दहावा : 

लेखमालेच्या मूळ विषयाला प्रारंभ करण्यापूर्वी थोडेसे इतिहासात डोकावून पाहूया! शृंगारपूर हे गाव संगमेश्वर पासून अवघ्या काही कोस लांब आहे. डोंगररांगातून तिथे पोहचण्यासाठी रस्ता तयार झाला आहे. परंतु हे गाव स्वराज्य आणि विशेषतः धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराज यांच्या जीवनपटाशी अगदी एकसंध राहिले आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी शृंगारपुर ताब्यात घेतले त्यावेळी तानाजी मालुसरे यांनी शृंगारपुरच्या बाजुने चाल करुन प्रचितगड ताब्यात घेतला. पुढे पिलाजी शिर्के यांची कन्या जिऊबाई उर्फ़ राजसबाई (येसुबाई) यांच्यांशी छत्रपती संभाजी महाराजांचा विवाह झाला. तसेच शिवाजी महाराजांची मुलगी राजकुंवरबाई हिचा विवाह पिलाजींचा मुलगा गणोजी यांच्याशी झाला. शिवाजी महाराज दक्षिण दिग्विजयाला निघाले तेंव्हा त्यांनी संभाजी महाराजांची शृंगारपूरचा सुभेदार म्हणुन नेमणुक केली. छत्रपती संभाजी महाराजांनी इथेच त्यांनी संस्कृत व ब्रज भाषेतील तीन ग्रंथ लिहिले.

एकंदरीत छत्रपती संभाजी महाराज यांचे शृंगारपूर गावाशी ऋणानुबंध अगदी घट्ट होते. परंतु हा परिसर, विशेषतः संगमेश्वर इतिहासात अधोरेखित झाले कारण याच ठिकाणी छत्रपती संभाजी महाराजांना कैद करण्यात आले. त्या काळ्याकुट्ट इतिहासात न जाता आपण मूळ विषयाकडे परत वळूया!

श्रीधर नेमका कोणत्या ठिकाणी पडला होता? जिथे मी व माधवची रेड्याबरोबर नजरानजर झाली होती त्याच मोकळ्या जागेत तो पडला होता. घनदाट जंगलात एकाकी पडलेल्या श्रीधरला घेऊन आम्ही गावात प्रवेश केला. त्याला एक जीवनदान मिळाले होते. त्याला सुखरूप परत आल्याचे पाहून माधव व महेशच्या चेहऱ्यावर समाधानाची लकेर उमटली होती. जवळच असलेल्या एका घरात आम्ही विसावलो. त्या घरात एक वयस्कर आजी बसलेल्या होत्या. आम्ही परत आल्याचे समजताच गावातील आबालवृद्ध मंडळी तिथे येऊन दाखल झाली होती. त्यांच्या चेहऱ्यावर उत्कंठा व विस्मय भरलेला होता.

त्या वयस्कर आजींनी पोस्टमनकडे पाहून प्रश्न केला, *“कुठं सापडला र पोर”. “तिथंच की नेहमीच्या जागवर”.*

अस नेमके काय होते त्या जागेत? हा प्रश्न मनाला छेदून आरपार गेला. अद्यापही तो अनुत्तरीतच राहिला आहे. आम्ही येत असताना वाटेत भेटलेल्या रेड्याची माहिती दिली. त्यावर तिथे उपस्थित गावकऱ्यांनी आम्हाला आपादमस्तक न्याहाळले. *”आम्ही इतके वर्षे इथे राहत आहोत पण आजपर्यंत आम्हाला या परिसरात कुठेही रेडा दिसलेला नाही. तुम्ही दुसरेच कुठले जनावर पाहिले असेल आणि तुम्हाला तो रेडा वाटला असेल”.*

गावकऱ्यांचा हा खुलासा ऐकून आम्ही शब्दकुंठित झालो. मी व माधवने रेडा तर पाहिला होता. पण गावकऱ्यांना काय व कसे सांगणार आणि सांगितले तरी त्यांना थोडेच पटणार होते?

पण हे बोलणे सुरू असतानाच त्या आजींनी मला जवळ बोलावले. माझ्या डोक्यावर व चेहऱ्यावर मायेने हात फिरवला आणि म्हटले, *“लेकरा तू होतास म्हणून हे पोरग आज जित हाय. तू गोरागोमटा दिसतोय पन तुझ्यात काही तरी शक्ती हाय”* आजीच्या त्या शब्दांनी अंगात शहारे भरले आणि इतका वेळ दाबून ठेवलेल्या अश्रुधारा डोळ्यातून वाहू लागल्या. अनावर होणारा हुंदका दाबून धरत त्या आजींनी दिलेले आशीर्वाद मनात साठवून ठेवत मी पुन्हा आसनस्थ झालो.

मी केवळ निमित्तमात्र होतो. श्रीच्या आयुष्याची दोर बळकट होती म्हणूनच तो जिवंत परतला होता. थोडे चहापान झाले आणि आम्ही त्या सर्वांचा स्नेहपूर्वक निरोप घेतला. दुचाकी रात्रीच्या अंधारात पुन्हा साताऱ्याच्या दिशेने निघाल्या. पहाटेच्या सुमारास आम्ही सुखरूप सातारला पोहचलो.

एका भीषण संकटातून आम्ही अगदी सुखरूप परतलो होतो. सातारा पर्यंतच्या प्रवासात आम्ही फारसा संवाद करण्याचे टाळले होते. जे काही घडले त्यावर आता बोलण्यात फारसे काही हशील नव्हते. दुसऱ्या दिवशी सज्जनगडावर जाण्याआधी मी, माधव व महेश काही वेळासाठी एकत्र जमलो. *”महेश तुम्ही तर आमच्या आधी गावात पोहचायला पाहिजे होतात मग परत पायथ्याशी कसे थांबलात?”*

महेशने जे कथन केले ते ऐकून आमची पाचावर धारण बसली. तो सांगत होता……

*”आम्ही दोघे खूप दमलो होतो. पायवाट समजत नव्हती. म्हणून जवळच असलेल्या ओढ्याच्या काठाने आम्ही पुढे चालत होतो.”*
(मी व माधवने देखील काही वेळासाठी तोच मार्ग अवलंबिला होता. आम्हीही तहानेने व्याकूळ झालो होतो व ओढ्यात कुठे तरी पाणी मिळेल या आशेने आम्ही काही वेळ वाटचाल केली होती. आम्हाला पाण्याचे एक डबके मिळाले होते. जरी ते पाणी पिण्यायोग्य नव्हते तरी त्यावरच आम्ही आमची तहान भागविली होती. असो!)

महेश सांगत होता की *”या मार्गाने आपण लवकर गावात पोहचू असे आम्हाला वाटत होते. आम्ही बरेच पुढे आलो होतो आणि गावातील घरांची छप्परे सुद्धा दिसत होती. पण नेमके काय झाले ते समजले नाही. आम्ही अचानक माघारी वळलो आणि पुन्हा पायथ्याशी असलेल्या त्या मोकळ्या जागेत दाखल झालो. तिथेच श्रीने हातपाय गाळले आणि तो जमिनीवर उताणा झाला.”*

ते ऐकून मला प्रचितगडाच्या पहिल्या पदभ्रमंतीची आठवण झाली. आमचीही गत काहीशी अशीच तर झाली होती. मग लक्षात आले आमच्यासारखाच त्यांना देखील जंगलात *“चकवा”* लागला नसेल ना? पण प्रचितगडाचे भय इथेच संपले नाही. मी सज्जनगडावर परतलो आणि दैनंदिन सेवेत रुजू झालो. पण काही दिवसांनी माधवचा दूरध्वनी आला. *“श्रीची प्रकृती खालावली आहे तू भेटून जा”.*
त्या वाक्याने मी नखशिखांत हादरलो. त्याच दिवशी श्रीला भेटण्यासाठी सातारला आलो. तो अंथरुणाला खिळला होता. जवळ जाऊन त्याचा हात हातात घेतला. *“श्री, मी समीर”.* त्याने खोलवर नजरेतून पाहिले आणि अगदी अस्पष्ट आवाजात मला म्हटले,

*“माझ्या कानात आवाज ऐकू येत आहे. मला कुणी तरी बोलावत आहे”*

शब्दही न उच्चारता मी निमूटपणे त्याचा निरोप घेतला. ती भेट अखेरचीच ठरणार होती. पुढे काही कालावधीनंतर श्रीचे देहावसान झाले. त्याच्या जाण्याने आमच्या मनाला आत्यंतिक वेदना झाल्या. त्याला खऱ्या अर्थाने श्रद्धांजली वाहायची असेल तर प्रचितगड गाठला पाहिजे. माझा निर्धार झाला होता. माधव व महेशकडे तुम्ही येता का, म्हणून विचारणा केली. त्यांनी कोपरापासून हात जोडले. पण एक आशेचा किरण चमकला. श्री. नरेंद्र पुराणिक माझ्या समवेत प्रचितगडावर जाण्यासाठी सहमत झाले.

पुन्हा एकदा आम्ही दुचाकीवर स्वार होऊन शृंगारपूरच्या दिशेने निघालो. तो दिवस होता १३ मे २००३!! फक्त प्रवास दिवसा केला आणि रात्रीच्या मुक्कामासाठी शृंगारपूरला दाखल झालो. पहिल्या वेळी केलेली चूक यावेळी करायची नव्हती. मग चौकशी करून एक व्यक्ती आमच्यासोबत ‘वाटाड्या’ म्हणून येण्यास तयार झाली. त्याच्याच घराच्या ओसरीवर आम्ही रात्री विश्रांती घेतली. पहाटे पाच वाजता आम्ही प्रचितगडाकडे कूच केले. यावेळी भटकंती होणार नव्हती. शिवाय सोबत भरपूर प्रमाणात पाणी व नाश्त्याचे पदार्थ घेतले होते. ज्या खडतर मार्गाने मी एकाकी चढाई केली त्याच मार्गाने आम्ही गडाच्या माथ्यावर पोचलो तेव्हा दुपारी बारा वाजत आले होते.

आम्ही त्याच टाक्या मधून पाणी भरून घेतले आणि मी त्या दुर्गामातेला रुद्राभिषेक करून श्रीला खऱ्या अर्थाने श्रद्धांजली अर्पण केली. थोडा वेळ गडाची भ्रमंती करून खाद्यपदार्थ खाऊन घेतले. दुपारी दीडच्या सुमारास पुन्हा गडावरून उतरण्यास सुरुवात केली. सायंकाळी सहाच्या दरम्यान आम्ही शृंगारपूरला परतलो व पुढे रात्री प्रवास करून सातारला आलो. श्री. नरेंद्र पुराणिक यांनी साथसोबत केल्याने माझ्या मनातील भावना कृतीत उतरल्या होत्या व एक आंतरिक समाधान मिळाले होते. एकंदरीत तीन वेळा प्रचितगड सर करण्याचे भाग्य लाभले होते. प्रत्येक वेळी वेगवेगळ्या अनुभवातून जावे लागले. परंतु माधव, महेश, श्रीधर यांच्या सोबतच्या अनुभवाने प्रचितगडाची भययुक्त छाया आजही ताजी आहे.

“आपल्या सोबतीला असलेल्या मित्रासाठी प्रसंगी स्वतःच्या प्राणाची आहुती देता यायला हवी, ही शिकवण प्रचितगडाने आम्हाला दिली व त्याचे पालन अद्यापही आम्ही करत आहोत. त्यामुळे कुणी कितीही व कसेही हिणवले, दूषणे दिली तरी आमच्यातील हा अंगभूत सद्गुण अद्यापही टिकून आहे.”

आणखी एक दुर्देवाची बाब अधोरेखित करायला हवी. सह्याद्री व्याघ्रप्रकल्प झाल्यापासून प्रचितगड परिसर अभयारण्यात समाविष्ट करण्यात आला आहे. त्यामुळे गडावर जाण्यासाठी पूर्ण प्रतिबंध करण्यात आला आहे. गौरवशाली इतिहासाचा हा साक्षीदार आता कागदाच्या पानांमध्ये विलुप्त होणार आहे. नवीन पिढीला तो पाहता येणार नाही याचे शल्य टोचत आहे. त्यामुळे शिवभक्त व दुर्गप्रेमींनी पुढाकार घेऊन किमान प्रचितगडाचा परिसर अभयारण्यातून मुक्त करावा यासाठी प्रयत्न करण्याची नितांत गरज आहे. किमान वनखात्याने प्रचितगडावर जाण्यासाठी रितसर परवानगी देण्याची व्यवस्था करण्याची आवश्यकता आहे. जशी वासोट्याला जाण्यासाठी केली आहे त्याच धर्तीवर ही व्यवस्था होऊ शकते.

आता या लेखमालेच्या अखेरीस आमचे परममित्र शिरीष जोशी, मंदार मदन जोशी, श्रीधर पेठकर यांना भावसुमनांजली अर्पण करतो. इति लेखन सीमा मर्यादा! धन्यवाद!!

समाप्त : 
समीर श्री. आराणके
सोमवार पेठ, कराड
दूरभाष : ९४०३१६६५५८

Author: Jan Swarashtra